شبکیه چشم، لایه حساس به نور و عصبی در پشت کره چشم، نقش حیاتی در فرآیند بینایی ما ایفا میکند. این بافت ظریف، نور را دریافت کرده، آن را به سیگنالهای عصبی تبدیل میکند و برای پردازش به مغز میفرستد. هرگونه آسیب یا بیماری در شبکیه میتواند بینایی را به طور جدی تهدید کند و در موارد شدید، حتی به نابینایی منجر شود. خوشبختانه، پیشرفتهای چشمگیر در علم پزشکی، امکان انجام جراحی شبکیه را فراهم کرده است. این عمل شبکیه، روشی درمانی و حیاتی است که با هدف ترمیم شبکیه و بازگرداندن یا حفظ بینایی انجام میگیرد. این مقاله به عنوان راهنمایی جامع، شما را با جنبههای مختلف جراحی شبکیه آشنا میکند تا درک بهتری از این فرآیند پیچیده اما امیدبخش به دست آورید.
جراحی شبکیه چشم چیست؟
جراحی شبکیه چشم مجموعهای از روشهای تخصصی است که توسط چشمپزشکان فوق تخصص برای درمان بیماریها و آسیبهای شبکیه به کار گرفته میشود. هدف اصلی این جراحیها، ترمیم یا تثبیت شبکیه به منظور حفظ، بهبود یا جلوگیری از وخامت بینایی است. شبکیه مانند پرده نمایش یک دوربین عمل میکند؛ نور از طریق مردمک وارد چشم شده و روی شبکیه متمرکز میشود. سپس شبکیه این نور را به پیامهای الکتریکی تبدیل کرده و از طریق عصب بینایی به مغز میفرستد تا فرآیند دیدن تکمیل شود. هنگامی که شبکیه دچار مشکل میشود، این فرآیند حیاتی مختل شده و بینایی فرد تحت تأثیر قرار میگیرد. جراحی شبکیه میتواند شامل برداشتن بافتهای آسیبدیده، ترمیم پارگیها یا بازگرداندن شبکیه به موقعیت طبیعی خود باشد.
چرا شبکیه چشم را جراحی می کنند؟ (دلایل اصلی و بیماریها)
نیاز به جراحی شبکیه معمولاً زمانی مطرح میشود که بیماریها یا آسیبهای جدی، عملکرد طبیعی شبکیه را مختل کرده و بینایی را به خطر بیندازند. برخی از شایعترین دلایل و بیماریهایی که به این جراحی نیاز دارند، عبارتند از:
- جداشدگی شبکیه (Retinal Detachment):این وضعیت اورژانسی زمانی رخ میدهد که شبکیه از لایه زیرین خود که مسئول تغذیه آن است، جدا گردد. جداشدگی شبکیه میتواند در صورت عدم درمان سریع، منجر به از دست دادن دائمی بینایی شود.
- پارگی شبکیه (Retinal Tear):پارگیهای کوچک در شبکیه میتوانند به جداشدگی شبکیه بینجامند. این پارگیها اغلب با لیزر یا کرایوتراپی (سرما درمانی) ترمیم میشوند تا از پیشرفت آنها به جداشدگی جلوگیری شود.
- رتینوپاتی دیابتی (Diabetic Retinopathy):در بیماران دیابتی، عروق خونی شبکیه آسیب دیده و ممکن است دچار خونریزی شوند یا عروق خونی جدید و غیرطبیعی رشد کنند که به شبکیه آسیب میرسانند. در موارد پیشرفته، بافت اسکار میتواند شبکیه را کشیده و باعث جداشدگی کششی شود.
- سوراخ ماکولا (Macular Hole):ماکولا قسمت مرکزی شبکیه است که مسئول دید دقیق و واضح به شمار میرود. سوراخ در ماکولا میتواند باعث تاری دید مرکزی و اعوجاج در تصاویر گردد.
- غشای اپیرتینال (Epiretinal Membrane):این یک لایه بافت اسکار ظریف است که روی سطح شبکیه رشد میکند و میتواند باعث چینخوردگی یا کشیدگی شبکیه شود که به تاری دید یا اعوجاج میانجامد.
- خونریزی ویتره (Vitreous Hemorrhage):خونریزی در مایع ژلمانند زجاجیه که فضای داخلی چشم را پر میکند، میتواند دید را به شدت مختل سازد.
انواع جراحی شبکیه چشم: روشها و تکنیکها
| نوع جراحی | هدف اصلی | نحوه انجام |
|---|---|---|
| ویترکتومی | برداشتن زجاجیه کدر یا بافت اسکار، ترمیم شبکیه | ایجاد برشهای کوچک، برداشتن زجاجیه، ترمیم شبکیه و پر کردن چشم با گاز/روغن |
| سد کمربندی | چسباندن مجدد شبکیه جدا شده | دوختن نوار سیلیکونی در اطراف چشم برای فشار دادن صلبیه به داخل |
| لیزر درمانی | ترمیم پارگی، جلوگیری از رشد عروق غیرطبیعی | ایجاد نقاط اسکار با لیزر در اطراف پارگی یا مناطق آسیبدیده |
| کرایوتراپی | ترمیم پارگی شبکیه (معمولاً در قسمتهای جلویی) | استفاده از پروب بسیار سرد روی سطح خارجی چشم برای ایجاد اسکار |
| رتینوپکسی پنوماتیک | چسباندن شبکیه با حباب گاز | تزریق حباب گاز به چشم و پوزیشندهی سر برای فشار بر شبکیه |
- ویترکتومی (Vitrectomy):این یکی از رایجترین جراحیهای شبکیه به شمار میرود. در این روش، جراح با ایجاد برشهای بسیار کوچک در سفیدی چشم، ابزارهای ظریفی را وارد آن میکند. سپس مایع زجاجیه (ژل شفاف داخل چشم) که ممکن است کدر شده یا حاوی خون و بافت اسکار باشد، برداشته میشود. پس از آن، جراح مشکل شبکیه (مانند جداشدگی، سوراخ یا غشای اپیرتینال) را ترمیم مینماید. در پایان، چشم با حباب گاز، روغن سیلیکون یا محلول نمکی پر میشود تا شبکیه در جای خود تثبیت گردد.
- سد کمربندی (Scleral Buckle):این روش عمدتاً برای درمان جداشدگی شبکیه به کار میرود. در این جراحی، یک نوار سیلیکونی کوچک یا اسفنج در اطراف قسمت بیرونی کره چشم (صلبیه) دوخته میشود. این نوار به آرامی صلبیه را به سمت داخل فشار داده و به شبکیه جدا شده کمک میکند تا دوباره به لایه زیرین خود بچسبد. این نوار معمولاً به طور دائمی در جای خود باقی میماند.
- لیزر درمانی (Laser Photocoagulation):این روش برای ترمیم پارگیهای کوچک شبکیه یا جلوگیری از رشد عروق خونی غیرطبیعی در رتینوپاتی دیابتی به کار میرود. جراح با استفاده از لیزر، نقاط کوچکی را در اطراف پارگی یا در مناطق آسیبدیده شبکیه ایجاد مینماید. این نقاط لیزر باعث ایجاد اسکار میشوند که شبکیه را به لایه زیرین خود میچسباند و از جداشدگی بیشتر آن جلوگیری میکند.
- کرایوتراپی (Cryotherapy):مشابه لیزر درمانی، کرایوتراپی نیز برای ترمیم پارگیهای شبکیه به کار میرود، به خصوص آنهایی که در قسمتهای جلویی چشم قرار دارند. در این روش، یک پروب بسیار سرد روی سطح خارجی چشم، دقیقاً روی محل پارگی شبکیه قرار داده میشود. سرمای شدید باعث ایجاد یک اسکار یخزده میشود که شبکیه را به لایه زیرین خود میچسباند.
- رتینوپکسی پنوماتیک (Pneumatic Retinopexy):این روش برای برخی از انواع جداشدگی شبکیه مناسب به شمار میرود. در این جراحی، یک حباب گاز کوچک به داخل چشم تزریق میشود. بیمار باید سر خود را در وضعیت خاصی نگه دارد تا حباب گاز به سمت بالا شناور شده و شبکیه جدا شده را به جای خود فشار لازم را وارد کند. سپس با لیزر یا کرایوتراپی، پارگی شبکیه ترمیم میشود.
عوارض احتمالی و مراقبتهای حیاتی پس از جراحی شبکیه
همانند هر عمل جراحی دیگری، جراحی شبکیه نیز میتواند با عوارض جانبی همراه باشد، هرچند بسیاری از آنها موقتی و قابل کنترل هستند.
عوارض احتمالی:
- عوارض شایع و موقتی:درد خفیف، قرمزی، حساسیت به نور، تاری دید موقت، احساس وجود جسم خارجی در چشم. این علائم معمولاً با استفاده از قطرههای چشمی و داروهای مسکن کنترل میشوند.
- عوارض نادر اما جدیتر:عفونت، خونریزی داخل چشمی، افزایش فشار داخل چشم (گلوکوم)، آب مروارید (کاتاراکت) زودرس، جداشدگی مجدد شبکیه، از دست دادن بینایی. این عوارض نیازمند پیگیری و درمان فوری هستند.
مراقبتهای حیاتی پس از جراحی:
- استراحت و محدودیت فعالیت:برای مدتی پس از جراحی، باید از فعالیتهای شدید، بلند کردن اجسام سنگین و خم شدن ناگهانی خودداری کنید. پزشک شما دستورالعملهای دقیقی در این زمینه ارائه میدهد.
- مصرف داروها:قطرههای چشمی (آنتیبیوتیک و ضدالتهاب) و داروهای خوراکی تجویز شده را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید.
- وضعیت سر (در صورت تزریق گاز):اگر حباب گاز به چشم شما تزریق شده باشد، باید سر خود را در وضعیت خاصی (مثلاً رو به پایین یا به پهلو) نگه دارید تا حباب گاز به درستی روی شبکیه فشار لازم را وارد کند. عدم رعایت این دستورالعمل میتواند موفقیت جراحی را به خطر اندازد.
- محافظت از چشم:از عینک آفتابی برای محافظت از چشم در برابر نور خورشید و گرد و غبار استفاده کنید. از مالیدن یا فشار دادن چشم خودداری کنید.
- علائم هشداردهنده:در صورت مشاهده علائمی مانند درد شدید و ناگهانی، کاهش ناگهانی بینایی، ترشحات چرکی از چشم، یا دیدن جرقههای نورانی و مگسپران جدید، فوراً با پزشک خود تماس بگیرید.
- ویزیتهای پیگیری:شرکت در تمامی ویزیتهای پیگیری با چشمپزشک برای ارزیابی روند بهبود و اطمینان از عدم بروز عوارض، از اهمیت حیاتی برخوردار است.
