عیوب انکساری چشم (Refractive Errors) شایعترین اختلالات بینایی هستند که باعث میشوند نور به درستی روی شبکیه چشم متمرکز نشود و در نتیجه، فرد تصاویر را تار ببیند. این مشکل زمانی رخ میدهد که هماهنگی دقیقی بین قدرت اپتیکی چشم (قرنیه و عدسی) و طول کره چشم وجود نداشته باشد. این عارضهها که عموما با نام “ضعف چشم” نیز شناخته میشوند، شامل نزدیکبینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی هستند.
چشم سالم چگونه کار میکند؟
برای درک بهتر عیوب انکساری، ابتدا باید با عملکرد چشم سالم آشنا شویم. در یک چشم طبیعی (Emetropic)، قرنیه و عدسی نور ورودی را به گونهای میشکنند (منکسر میکنند) که تصویر واضحی دقیقا بر روی شبکیه، که یک لایه حساس به نور در انتهای چشم است، تشکیل شود. این فرآیند شبیه به تنظیم فوکوس در یک دوربین عکاسی است که تصویر را روی فیلم یا سنسور متمرکز میکند.
انواع عیوب انکساری چشم
عیوب انکساری بر اساس محل تشکیل تصویر نسبت به شبکیه به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. نزدیکبینی (Myopia)
در این حالت، فرد اشیاء نزدیک را واضح اما اشیاء دور را تار میبیند. علت اصلی آن معمولا بزرگتر بودن کره چشم از حد طبیعی یا زیاد بودن انحنای قرنیه است که باعث میشود تصویر اشیاء دور، در جلوی شبکیه تشکیل شود. نزدیکبینی اغلب ارثی است و معمولا در سنین کودکی یا نوجوانی تشخیص داده میشود.
- علائم: تاری دید در فاصله دور، نیاز به نزدیک شدن به اشیاء، سردرد و خستگی چشم.
- اصلاح: با استفاده از عینک یا لنز تماسی با شماره منفی (عدسی مقعر) که تصویر را به عقب و روی شبکیه منتقل میکند.
۲. دوربینی (Hyperopia)
دوربینی دقیقا برعکس نزدیکبینی است. در این حالت، فرد اشیاء دور را واضحتر از اشیاء نزدیک میبیند، هرچند در شمارههای بالا ممکن است دید دور نیز تار باشد. این عارضه به دلیل کوچکتر بودن کره چشم یا کم بودن قدرت انکساری چشم رخ میدهد و باعث تشکیل تصویر در پشت شبکیه میشود. کودکان به دلیل قدرت تطابق بالا، ممکن است درجات خفیف دوربینی را بدون علامت جبران کنند.
- علائم: تاری دید از نزدیک، خستگی چشم پس از مطالعه، سردرد و گاهی انحراف چشم.
- اصلاح: با استفاده از عینک یا لنز تماسی با شماره مثبت (عدسی محدب) که تصویر را به جلو و روی شبکیه میآورد.
۳. آستیگماتیسم (Astigmatism)
در چشم آستیگمات، سطح قرنیه (یا گاهی عدسی) به جای حالت کروی، شکلی شبیه به تخممرغ دارد. این نامنظمی باعث میشود نور در دو نقطه کانونی مختلف متمرکز شود و فرد تصاویر را در تمام فواصل به صورت تار، سایهدار یا کشیده ببیند. آستیگماتیسم میتواند به تنهایی یا همراه با نزدیکبینی و دوربینی وجود داشته باشد.
- علائم: دید تار یا موجدار در همه فواصل، سردرد، خستگی چشم و نیاز به تنگ کردن چشمها برای دید بهتر.
- اصلاح: با استفاده از عینک یا لنزهای “توریک” (Toric) که دارای قدرت سیلندر برای اصلاح انحنای نامنظم قرنیه هستند.
۴. پیرچشمی (Presbyopia)
پیرچشمی یک فرآیند طبیعی است که با افزایش سن (معمولا بعد از ۴۰ سالگی) رخ میدهد. در این حالت، عدسی چشم انعطافپذیری خود را از دست میدهد و توانایی “تطابق” یا فوکوس بر روی اشیاء نزدیک را از دست میدهد. [1] به همین دلیل افراد برای مطالعه یا دیدن اشیاء نزدیک نیاز به عینک پیدا میکنند.
- علائم: مشکل در خواندن نوشتههای ریز، نیاز به دور کردن کتاب یا موبایل برای واضح دیدن، سردرد.
- اصلاح: با استفاده از عینک مطالعه، عینکهای دوکانونی (Bifocal) یا تدریجی (Progressive).
علل و علائم عمومی عیوب انکساری
علاوه بر ساختار چشم، عوامل دیگری نیز میتوانند در بروز این عیوب نقش داشته باشند:
- ژنتیک: سابقه خانوادگی یکی از مهمترین عوامل خطر است.
- سن: پیرچشمی مستقیما با افزایش سن مرتبط است.
- فعالیتهای چشمی: استفاده طولانیمدت و نادرست از نمایشگرهای دیجیتال و مطالعه در نور کم میتواند خستگی چشم را تشدید کند.
برخی علائم بین تمام عیوب انکساری مشترک هستند:
- تاری دید (مهمترین علامت)
- سردرد
- خستگی و سوزش چشم
- دوبینی یا دیدن هاله اطراف نورها
- انحراف چشم (لوچی)
روشهای تشخیص و درمان
تشخیص عیوب انکساری توسط چشمپزشک یا اپتومتریست و از طریق معاینه کامل چشم انجام میشود. امروزه روشهای درمانی مختلفی برای اصلاح این عیوب وجود دارد:
۱. عینک طبی
سادهترین و رایجترین روش اصلاح عیوب انکساری، استفاده از عینک است که با عدسیهای مناسب، نور را به درستی روی شبکیه متمرکز میکند.
۲. لنزهای تماسی
لنزهای تماسی که مستقیما روی سطح چشم قرار میگیرند، جایگزین مناسبی برای عینک هستند و میدان دید وسیعتری فراهم میکنند.
۳. جراحیهای انکساری (لیزر)
برای افرادی که به دنبال راهحل دائمی هستند، جراحیهای انکساری مانند لیزیک (LASIK)، لازک (LASEK) و PRK گزینههای محبوبی هستند. در این روشها، با استفاده از لیزر، شکل قرنیه تغییر داده میشود تا قدرت انکساری آن اصلاح گردد. این روشها برای درمان نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم کاربرد دارند.
